Website Henk Gols googleb22ff19820e4ba6e.html

Cantate 185  ‘Barmherziges Herze der ewigen Liebe’

Petruskerk, 11 maart 2018

1. Aria (sopraan, tenor) 

Barmherziges Herze der ewigen Liebe,
Errege, bewege mein Herze durch dich;
Damit ich Erbarmen und Gütigkeit übe,
O Flamme der Liebe, zerschmelze du mich!

2. Recitatief (alt) 

Ihr Herzen, die ihr euch
In Stein und Fels verkehret,
Zerfließt und werdet weich,
Erwägt, was euch der Heiland lehret,
Übt, übt Barmherzigkeit
Und sucht noch auf der Erden
Dem Vater gleich zu werden!
Ach! greifet nicht durch das verbotne Richten
Dem Allerhöchsten ins Gericht,
Sonst wird sein Eifer euch zernichten.
Vergebt, so wird euch auch vergeben;
Gebt, gebt in diesem Leben;
Macht euch ein Kapital,
Das dort einmal
Gott wiederzahlt mit reichen Interessen;
Denn wie ihr messt, wird man euch wieder messen.

 3. Aria (alt) 

Sei bemüht in dieser Zeit,
Seele, reichlich auszustreuen,
Soll die Ernte dich erfreuen
In der reichen Ewigkeit,
Wo, wer Gutes ausgesäet,
Fröhlich nach den Garben gehet.

4. Recitatief (bas) 

Die Eigenliebe schmeichelt sich!
Bestrebe dich,
Erst deinen Balken auszuziehen,
Denn magst du dich um Splitter auch bemühen,
Die in des Nächsten Augen sein.
Ist gleich dein Nächster nicht vollkommen rein,
So wisse, dass auch du kein Engel,
Verbessre deine Mängel!
Wie kann ein Blinder mit dem andern
Doch recht und richtig wandern?
Wie, fallen sie zu ihrem Leide
Nicht in die Gruben alle beide?

5. Aria (bas) 

Das ist der Christen Kunst:
Nur Gott und sich erkennen,
Von wahrer Liebe brennen,
Nicht unzulässig richten,
Noch fremdes Tun vernichten,
Des Nächsten nicht vergessen,
Mit reichem Maße messen:
Das macht bei Gott und Menschen Gunst,
Das ist der Christen Kunst.

6. Koraal 

Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ,
Ich bitt, erhör mein Klagen,
Verleih mir Gnad zu dieser Frist,
Lass mich doch nicht verzagen;
Den rechten Weg, o Herr, ich mein,
Den wollest du mir geben,
Dir zu leben,
Mein'm Nächsten nütz zu sein,
Dein Wort zu halten eben.

Je hoopt dat ze bij de ING Ralph Hamers bovenop zijn extra miljoen* ook nog een cd cadeau doen met de cantate van vanavond. In het recitatief van de alt, zo dadelijk, klinken de woorden ‘macht euch ein Kapital’, ‘vergaar je een kapitaal’. Velen van ons zullen niet over een kapitaal beschikken. Je bent dan toch al gauw jaloers op de straat verder die de loterij wint of op zo’n bankdirecteur die er een miljoen extra bij gaat verdienen. ‘Macht euch ein Kapital’—onzin natuurlijk, zodra er teksten uit de Bijbel klinken weet je dat het je alleen maar geld gaat kosten. Gelukkig gaat het ons bij deze uitvoeringen om de muziek. Over de moralistische tekst die onder andere aan déze cantate ten grondslag ligt, kunnen we de schouders ophalen. Te meer omdat de librettoschrijver Salomo Franck een tekst heeft geproduceerd die de naam van poëzie niet waardig is. Hij mag dan een christen zijn geweest en zijn best hebben gedaan om van de woorden van Jezus muziek te maken, hij heeft met zijn goede bedoelingen geen kunst neergezet. ‘Das ist der Christen Kunst’, begint hij de aria van de bas. Christelijke kunst—wat een moralistische armoe. Maar Bach maakt er toch muziek van! Christelijke kunst…

Nee voor Ralph Hamers en de zijnen is het niet moeilijk de simpele tekst van deze cantate terzijde te schuiven. Die onnozele eenvoud, dat vervelende moralisme waarbij opgeroepen wordt altijd maar weer weg te geven en te vergeven.


Maar… ik mag hem wel, die Salomo Franck. Zonder glamour en tierelantijnen voert hij in zijn tekst een pleidooi voor Barmherzigkeit—in onze dagen en zeker in onze stad Nijmegen noemen we dat compassie. Zonder pretentie biedt hij een alternatief voor de focus op topposities en bijbehorende bonussen. ‘Probeer aan de hemelse Vader gelijk te worden’, dicht hij in de aria van de alt. Wel degelijk een toppositie dus, aan god gelijk. Maar de hemelse Vader is niet als de goden met hun ongelooflijke salarissen: het kenmerk van God is de mateloosheid waarmee hij geeft, waarmee hij onvoorwaardelijk in mensen investeert. In de aria’s en recitatieven die wij horen gaat het niet dan over relaties, over de warme verbinding tussen mensen, over gunnen, niet veroordelen, elkaar niet wegzetten en afschrijven, en alsjeblieft jezelf niet zo vreselijk serieus nemen. Zonder kunstzinnig te doen maakt Salomo Franck van het leven een kunst. Compassie maakt je bankrekening armer maar je investeert in ander kapitaal: het kapitaal dat je uitgekeerd krijgt in de rijke eeuwigheid. Alles van God is rijk. De eeuwigheid is rijk. Rijk in gulle mateloosheid.

Ach ja, daar heb je weer wat we de afgelopen decennia van ons hadden afgeschud; straks in de hemel… We leven wel hier en nu hoor!


Ik denk dat die focus op hier en nu zijn tijd nu wel gehad heeft. We zeggen het anders dan in de tijd van Franck en Bach. Ook wij beseffen dat de concentratie op hier en nu ons en vooral de generaties na ons opbreekt. Het is tijd om de dingen te doen met het oog op wat na ons komt. Komende generaties zullen ons afrekenen op die dwaze obsessie met ons kortstondige eigen belang.


Ja— en Bach: wat doet Bach met de tekst van Salomo Franck? Ik heb zo de indruk dat Bach die tekst prima vindt. Hij is het met Franck eens dat het niet gaat om gebeitelde posities. In de aria van de alt gaat het over harten van steen en rots: de kilte die ontstaat als de compassie ontbreekt. En Bach tilt dan de onhandige woorden van Franck op en maakt om te beginnen in zijn openingsaria duidelijk dat het echte leven te maken heeft met beweging, met de dansmuziek van de liefde. Het echte leven vlamt. Wat koud en hart is smelt. Er ontstaan verbindingen, ik kijk de ander in het gezicht. De diepste zin van mijn leven is dat ik voor jou iets mag betekenen.

Francks povere teksten worden bij Bach kunst. Zo maakt compassie van mensen echte mensen, prachtige mensen. Veel mooier en rijker dan wanneer je er opeens een miljoen bij hebt.


Henk Gols


* Zie de column ‘Stom volk’ van Bas Heine in de NRC, zaterdag 10 maart 2018